* * *

Gdy człowiek bez ratunku ginie w złych losów toni,

Gdy wszystko go zawiodło, wszystko się zda stracone,

I wie, że żadna ludzka siła go już nie broni,

Wtedy do Ciebie Boże modli się o obronę.

Resztą swych sił mdlejących podtrzymać chce nadzieje,

Że dotrze tam, gdzie wieczność i boskie Twoje trwanie,

Gdzie słońce nie zachodzi i nigdy świt nie dnieje,

Gdzie nic się nie zaczyna i nic nie kończy, Panie!

                    1941

Wiersze marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza z lat wojny budziły zainteresowanie nie tylko biografów naczelnego wodza, ale i czytelników. Kiedy ukazały się w roku 1948 w „Kulturze”, stały się małą sensacją na wychodźstwie nie tylko dla piłsudczyków. Są dokumentem poświadczającym żywotność romantycznej i młodopolskiej konwencji literackiej w tragicznych dla wspólnoty narodowej latach II wojny światowej. Niewątpliwie znajdą się czytelnicy, którzy docenią ich czytelność, komunikatywność, wyrazistość – a więc cechy, które w poezji pierwszej połowy XX wieku nie były bynajmniej powszechne. Kulturę literacką Śmigłego-Rydza ukształtowała szkoła galicyjska i początek stulecia. Znać, że był czytelnikiem Przerwy-Tetmajera, Kasprowicza, Koraba-Brzozowskiego, Tadeusza Micińskiego.

Dzieje rękopisu są sensacyjne i wpisane w dzieje najnowsze. Ponadto ranga osób, które się opiekowały manuskryptem, jest tej miary, że o wszystkich perypetiach należy opowiedzieć. Autor opracowania wywiązał się z obowiązku edytorskiego znakomicie. Co więcej, napisał swój tekst ze swadą i polotem, wtajemniczając czytelnika w splot trudnych historyczno-literackich i politycznych wątków. Ktokolwiek będzie chciał sprawę poznać, znajdzie we wstępie wszystkie potrzebne informacje. Ale też jest to znakomita lektura.

Prof. dr hab. Andrzej Stanisław Kowalczyk

Nota edytorska

Podstawą niniejszej edycji była przygotowana przez Jerzego Stempowskiego (ps. Paweł Hostowiec) publikacja E. Śmigły-Rydz, Wiersze, „Kultura” (Paryż) 1948, nr 6, s. 71-79, którą skonfrontowano z edycjami E. Śmigły-Rydz, Dążąc do końca swoich dróg, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1989 i W. J. Wysocki, Edward Śmigły-Rydz malarz i poeta, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 1997, s. 68-80.

Edycja paryska została omówiona w posłowiu. O ponad czterdzieści lat późniejszą edycję londyńską przygotował Krzysztof Münnich (1923–2022), syn płk. dypl. Tadeusza Münnicha (1893–1959), ostatniego głównego adiutanta Naczelnego Wodza, Marszałka Polski Edwarda Śmigłego-Rydza. Edytor oparł się na odpisach znajdujących się w archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie. Ani ich pochodzenie, ani też drogi, jakimi trafiły one do Londynu, nie były edytorowi znane. Kolejność wierszy była inna niż układ przyjęty w edycji paryskiej; edytor nie ujawnił kryteriów, jakimi się kierował.

Wiesław J. Wysocki odnalazł w zbiorach Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku jeden nieznany wcześniej wiersz (inc. Gdy jesienny wiatr pozapalał łuny). Utwór ten nie wszedł  do niniejszej edycji, gdyż stanowi raczej zamiar wiersza, jego wstępny szkic, niż skończony utwór.

Edytor zrezygnował również z dwóch innych wierszy, odbiegających intencją i wyrazem od pozostałych, W chwili odprężenia i inc. Nie dziwię się zbytnio, nie dziwię, utrzymanych w stylistyce zjadliwej, nieledwie brutalnej satyry, w których autor nieoględnie srożył się na swoich przeciwników politycznych.

Poza uwspółcześnieniem pisowni zaimków i poprawieniem interpunkcji, zachowano wierność oryginałowi.

Posłowie jest dostosowaną do potrzeb niniejszej edycji rozszerzoną wersją artykułu opublikowanego na łamach kwartalnika „Konteksty Kultury” 2025, nr 3. Jego uważny czytelnik dostrzec w nim może coś, co wyda mu się niekonsekwencją. Otóż w tekście głównym pisownia nazwiska występuje w formie Śmigły-Rydz, natomiast w cytatach i przypisach zdarza się forma Rydz-Śmigły. Nie są to formy równoprawne, prawidłowa jest tylko pierwsza z nich, edytor wszakże nie ma aż tak daleko idących uprawnień, by zmieniać brzmienie wypisów czy tytułów tekstów, na które się powołuje. Cokolwiek mówiłyby o tym słowniki, jedynie poprawną formą pisowni nazwiska marszałka jest forma przyjęta ustawowo przed wojną, ustawa stwierdzała bowiem, że pseudonimy z okresu walk o niepodległość mogą być dodane do nazwiska trwale i dziedzicznie, ale tylko przed nazwiskiem rodowym. Zatem jedynie poprawna forma nazwiska marszałka brzmi Śmigły-Rydz, tak też on sam się podpisywał i taka widnieje na jego grobowcu. Zainteresowanych odsyłam do: J. Garliński, Prawidłowe brzmienie nazwiska marszałka Śmigłego-Rydza w związku z recenzją Jerzego Korczaka z książki „Kwatera 139”, „Zeszyty Historyczne”, z. 96, Paryż 1991, s. 232.

Zdjęcie autora, wykonane w Warszawie u schyłku listopada 1941 roku, pochodzi ze zbiorów Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie (sygn. A.13092, spis 2529/2014, zał. nr 137), natomiast jego autograf został wyizolowany z dedykacji na fotografii ofiarowanej Adamowi Papéemu (domena publiczna).

Wyrazy wdzięczności za pomoc okazaną edytorowi zechcą przyjąć Pani Anna Romaniuk, kierownik Zakładu Rękopisów Biblioteki Narodowej w Warszawie, Pani Aneta Solowska z Sekcji Zbiorów Specjalnych Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie, Pani Magdalena Orlicka-So z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku oraz Pan Daniel Guzman z Muzeum Polskiego w Rapperswilu.

Niniejsza publikacja nie byłaby możliwa bez wsparcia ze strony przyjaciół, którym edytor składa w tym miejscu najserdeczniejsze podziękowania.

Krzysztof Ćwikliński

Spis treści

Grzegorz Musiał (ur. 1952 w Bydgoszczy). Dr n. med. okulista, nadal praktykuje zawodowo w rodzinnym mieście. Pisarz, poeta, tłumacz współczesnej poezji amerykańskiej. Członek PEN-Clubu i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Autor powieści, dzienników podróży, zbiorów wierszy, tłumaczył m.in. na j. angielski, j. francuski, j. niemiecki, j. rosyjski, j. węgięrski. Laureat nagród literackich m.in., S. Piętaka, im. Kościelskich, stypendysta Fundacji Fulbrighta oraz International Writing Program w USA, Hawthornden w Wielkiej Brytanii.

Tędy wędrował przez rok ksiądz Stanisław, tymi brukowanymi zaułkami zanurzającymi się z jednej strony w gęstwę staromiejskiej zabudowy, a z drugiej prawie zwisającymi nad lustrem rzeki ciągami kamieniczek, jakby „po kostki” zanurzonych w wodzie wśród kaczek i tataraków, co temu fragmentowi miasta między większym jazem na ulicy Mennica a mniejszym, który u stóp Fary toczy spienione wody w dół, ku wysepce Świętej Barbary nadało chlubne, acz nieco przesadne miano „Wenecji Północy”. Szczupłą sylwetkę młodego wikarego z twarzą pochyloną nad stronicami brewiarza zapamiętał niejeden tutejszy wiekowy kamień młynów i nadrzecznych gospód, czy stary domek zakrystiana obok huczącego dniem i nocą jazu. Może i tu, pod źródełkiem cieknącym po skałkach w kamiennej grocie, gdzie pod figurą Matki Bożej klęczy mała Bernadetka, przysiadł nie raz w zadumie, nie chcąc jeszcze wracać do swego pokoju przy Farnej 8, gdzie kwaterowano wikarych.

Gusen 28.10. 1940… „Kochana Siostro!..”  (…) Ten list jest poszatkowany nożyczkami cenzora, prześwitują linijki wycięć, gdzie widocznie pojawiły się „treści wywrotowe”. A jakie wywrotowe treści mógł przemycić więzień obozowy zepchnięty na dno ziemskiego piekła? Jaką niebezpieczną dla Trzeciej Rzeszy informację? Że tęskni za jasnym niebem, na którym rysuje się wieżyczka kościoła w Bieganowie? Że żałuje dzieci, których w tym roku nie poprowadził do I Komunii Świętej? I brak mu skrzypu parkietu w gabinecie? Kwakania kaczek na stawie? Zapachu jabłek w sieni, pewnie jeszcze ostatnie czerwienieją tu i ówdzie, w trawie za plebanią?

Grzegorz Musiał, Wujek Stasiu, fragmenty

Autor tej publikacji — bratanek ks. Stanisława Musiała — wykonał mrówczą pracę i pięknym językiem opowiedział losy ks. Stanisława Musiała, jak również w szerokim kontekście opisał losy całej rodziny. Dodatkowo ukazał tło społeczno-gospodarcze regionu, w którym mieszkała rodzina. […] Poznajemy tam niezwykle barwny i najbliższy prawdzie opis wydarzeń z życia śp. ks. Stanisława Musiała. Dowiadujemy się o szczegółach z jego dzieciństwa, okresu młodości, przygotowania do kapłaństwa i bogatego życia kapłańskiego, zakończonego męczeńską śmiercią w Dachau w dniu 24 grudnia 1940 roku. Postać ks. Stanisława Musiała, który miał okazję uciec z więzienia i w ten sposób uniknąć wywózki do obozu, a tego nie uczynił ze względu na konsekwencje (wiedział, że przez jego ucieczkę zginie kilku współwięźniów), jest przykładem heroiczności i odpowiedzialności za drugiego człowieka. Podejmuje on niełatwą decyzję „swoje życie czy życie innych”. Rezygnuje z ucieczki, a będąc w obozie, zachęca współwięźniów do modlitwy za oprawców, o czym wspominają świadkowie. 

Słowo od Biskupa Bydgoskiego

ks. dr. Krzysztofa Włodarczyka

(fragment)

Ofiara z życia złożona przez ks. Stanisława nie była przypadkowa, nie była również sumą wypadków i okoliczności działań wojennych, ale była świadomą i dobrowolną ofiarą złożoną dla ratowania bliźniego. „Ja tego zrobić nie mogę (…) za ucieczkę jednego więźnia rozstrzelają trzech (…). Nie mogę narazić na śmierć trzech moich przyjaciół i towarzyszy niedoli, aby samemu się wyratować. Nie pozwala mi na to mój honor i sumienie chrześcijańskie.” Słowa wypowiedziane przez ks. Stanisława, w chwili, gdy proponowano mu realną szansę ucieczki, są najlepszym dowodem, że mamy do czynienia z wyjątkowym człowiekiem, który znał wartość ludzkiego życia i życie drugiego przedkładał nad swoje. Można by się pokusić o stwierdzenie, że jest to jeszcze jeden kandydat na ołtarze, którego Kościół w niedalekiej przyszłości postawi nam jako wzór świętości. Bez wątpienia jest to postać, którą należy bliżej poznać i na nowo odkryć. Jest jeszcze jednym z wielu „nieznanych żołnierzy wielkiej sprawy Bożej”, który dzięki trosce i staraniom wielu osób (…) stanie się docenionym, a jego życie, dzieło i męczeńska śmierć niezapomniane (…) przez kolejne pokolenia Polaków.

ks. dr Paweł Hoppe — przedmowa (fragment)

Spis treści

Cezary Rzęchowski — absolwent filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, historii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II i teologii na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie, licencjat z teologii dogmatycznej na UPJP II w Krakowie, studia doktoranckie z filozofii i teologii na UPJP II w Krakowie, studia licencjackie z nauk biblijnych na KUL JP II, studia podyplomowe z informacji naukowej na UJ. Prywatnie miłośnik Mądrości i żony — Alicji-Filuni.

Cezary Rzęchowski — absolwent filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim, historii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II i teologii na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie, licencjat z teologii dogmatycznej na UPJP II w Krakowie, studia doktoranckie z filozofii i teologii na UPJP II w Krakowie, studia licencjackie z nauk biblijnych na KUL JP II, studia podyplomowe z informacji naukowej na UJ. Prywatnie miłośnik Mądrości i żony — Alicji-Filuni.

Cezary Rzęchowski — graduate of philosophy at the Jagiellonian University, history at the John Paul II Catholic University of Lublin, and theology at the Pontifical University of John Paul II in Cracow; licentiate in dogmatic theology at the Pontifical University of John Paul II in Cracow, doctoral studies in philosophy and theology at the Pontifical University of John Paul II in Cracow, licentiate in biblical studies at the John Paul II Catholic University of Lublin, postgraduate studies in scientific information at the Jagiellonian University.
Privately, an admirer of Wisdom and his wife, Alicja-Filunia.

Ta droga
To mądrości wątpienie
Ten drogowskaz
To wiary zauroczenie
To bezdroże
To głupców przeznaczenie

This road
Is the doubt of wisdom
This road sign
Is the enchantment of faith
This roadless track
Is the destiny of fools